www-somalia.com

Sagan: Kafli 6 - Hús rökræðnanna

Gleðilega gula hús Sólveigar og Gunnars varð ekki aðeins athvarf Öshu; það varð hennar raunverulega kennslustofa. Formleg skólaganga hennar kenndi henni íslenska málfræði og stærðfræði, en hin sanna menntun hennar fór fram í kringum hið örótta viðarmatarborð á hverju kvöldi.

Máltíðirnar voru ekki hljóðlátar, kurteisar samkomur. Þær voru ástríðufullar, óreiðukenndar og háværar. Þær voru rökræður. Sólveig, hin raunsæja menntunarfrömuður, og Gunnar, háskólaprófessorinn, voru ósammála um nánast allt, allt frá stjórnmálum ríkjandi flokks til árangurs ólíkra þróunaraðstoðarlíkana. Þau rökræddu, gripu fram í og ögruðu hvort öðru, raddir þeirra hækkuðu, hendur þeirra bentu, rökræður þeirra knúnar áfram af kaffi fyrir þau og mjólk fyrir Öshu.

Í fyrstu var hin tólf ára gamla Asha þögull og hræddur áhorfandi. Hinn hreini kraftur skoðana þeirra, hvernig þau beittu hugmyndum eins og vopnum, var ólíkt öllu sem hún hafði kynnst. Í hennar heimi átti barn, sérstaklega stúlka, að vera hljótt í návist fullorðinna.

En Sólveig og Gunnar leyfðu henni ekki að vera áhorfandi. Þau sneru sér að henni í miðjum eldheitum orðaskiptum.

„Og stúlkan frá Sómalíu,“ sagði Gunnar og benti á hana með gaffli. „Hver er úrskurðurinn? Er þetta þróunarverkefni snilldarleg nýjung eða sóun á skattfé?“

„Ég... ég veit það ekki,“ stamaði Asha.

„‘Ég veit það ekki‘ er ekki skoðun,“ svaraði Sólveig, augnaráð hennar hvasst en ekki óvægið. Það var sami tónn og hún notaði með verkefnateymum sínum. „Það er neitun um að hugsa. Þú hefur heila. Þú hefur séð afleiðingar misheppnaðra verkefna í þínu eigin landi. Notaðu það. Hver er greining þín?“

Hægt og hikandi tók hún að taka þátt. Fyrstu skoðanir hennar voru feimnislegt hvísl, en þeim var ekki mætt með höfnun, heldur með strangri, alvarlegri íhugun. Hugsunum hennar var sýnd virðing, eins og þær hefðu vigt.

Hin raunverulega vakning hennar hófst þegar rökræðurnar snerust um stjórnmál, um réttlæti, um heiminn utan þeirra litlu eyju. Eitt kvöldið var Gunnar að æsa sig yfir nýrri stefnu ríkisstjórnarinnar. „Þetta er ranglæti!“ þrumaði hann.

Asha, nú þrettán ára, fann rödd sína. „Hvað er... ranglæti?“

Gunnar stoppaði, reiðilestur hans var rofinn. Hann horfði á hana, horfði raunverulega á hana. „Ranglæti,“ sagði hann, röddin skyndilega hljóð og alvarleg, „er þegar reglurnar eru skrifaðar af þeim voldugu til að halda þeim valdalausu á sínum stað. Það er kerfi sem þykist vera sanngjarnt en er hannað til að vera ójafnt.“

Þessi eina, skýra skilgreining var lykill sem opnaði lás í huga hennar. Hún gaf henni nafn á hina ónefndu tilfinningu sem hún hafði borið með sér síðan hún var átta ára og horfði á ljós systur sinnar slokkna. Heimurinn sem hún kom frá var ekki bara „svona er þetta“; hann var ranglæti.

Upp frá því urðu spurningar hennar hvassari. Hún fór að tengja hinar stóru kenningar sem þau rökræddu við matarborðið við sínar eigin þöglu minningar. Þau rökræddu um mannréttindi og hún hugsaði um Deequ. Þau deildu um femínískar kenningar og hún hugsaði um uppgjöf móður sinnar og hljóðláta sorg föður síns.

Eitt kvöldið talaði Sólveig um grundvallarreglu eigin starfs hjá Sameinuðu þjóðunum. Regluna um „líkamlegt sjálfræði“ – rétt hvers einstaklings til að ráða yfir eigin líkama án ytri þvingunar.

Asha lagði niður gaffalinn. „Líkamlegt sjálfræði,“ endurtók hún hin undarlegu orð, prófandi þunga þeirra. Hún horfði á fósturforeldra sína, fólkið sem hafði kennt henni að hugsa, og spurði spurningarinnar sem hafði brunnið innra með henni í mörg ár.

„Hvers vegna,“ spurði hún, röddin skýr og stöðug, „trúir menning mín því að hún hafi rétt til að skera sundur líkama stúlku til að gera hana að eiginkonu?“

Rökræðan stöðvaðist. Hinn vanalegi glamur og umræður hurfu. Sólveig og Gunnar litu hvort á annað, og síðan á hina áköfu, alvörugefnu ungu konu sem sat við borðið þeirra. Neminn var ekki lengur aðeins að læra. Hún var farin að kenna. Hugmyndafræðilegu fræin sem þau höfðu sáð höfðu fest rætur í hinni frjósömu, særðu jörð eigin reynslu, og þau voru í þann mund að vaxa og verða að skógi.

Orðræðan: Kafli 6 - Nauðsyn Hugmyndafræðilegra Ramma

Kafli 6.1: Frá Persónulegu Áfalli til Pólitískrar Greiningar: Máttur Rammans

Ár Öshu í „húsi rökræðnanna“ eru mikilvægasti áfanginn í umbreytingu hennar. Ferðalag hennar sýnir grundvallarreglu valdeflingar: persónulegt áfall, eitt og sér, er oft þögul byrði. Það er aðeins þegar áfallið fær tungumál og hugmyndafræðilegan ramma sem hægt er að breyta því í pólitískt verkfæri.

Sólveig og Gunnar gefa Öshu ekki tilbúna hugmyndafræði; þau gefa henni verkfæri gagnrýninnar hugsunar. Rökræður þeirra við matarborðið virka sem langtíma, raunveruleg menntun sem nær þrennu mikilvægu:

1. Hún gerir gagnrýna fyrirspurn að normi: Með því að efast stöðugt um allt og krefjast þess að Asha myndi sínar eigin skoðanir, kenna þau henni að engin hugmynd – ekki hefð, ekki ríkisstjórn, ekki einu sinni list – er hafin yfir gagnrýni. Þetta gefur henni leyfi til að byrja að efast um hinar helgu, óvéfengjanlegu hefðir eigin fortíðar.

2. Hún veitir orðaforða fyrir ranglæti: Orð eru vald. Þegar Gunnar skilgreinir „ranglæti“ sem kerfi hannað af þeim valdamiklu, eða þegar Sólveig kynnir hugtakið „líkamlegt sjálfræði,“ eru þau að afhenda Öshu lyklana til að opna fyrir eigin reynslu. Það sem áður var nafnlaus, persónuleg þjáning er nú hægt að bera kennsl á, greina og tjá sem pólitískt ranglæti. Skömm fórnarlambsins byrjar að víkja fyrir reiði greinandans.

3. Hún brúar hið persónulega og hið pólitíska: Síðasta, kraftmikla spurning Öshu – „Hvers vegna trúir menning mín því að hún hafi rétt til að skera sundur líkama stúlku?“ – er hápunktur þessa ferlis. Það er augnablikið þegar henni tekst að tengja hinar stóru, óhlutstæðu kenningar um mannréttindi og femínisma sem hún hefur verið að læra beint við hið nána, líkamlega áfall sem hún varð vitni að sem barn.

Þetta er ástæðan fyrir því að menntun er hin endanlega ógn við kúgunarkerfi. Hún veitir ekki aðeins staðreyndir; hún veitir vinnupallana til að byggja nýja heimsmynd. Sólveig og Gunnar eru ekki aðeins að kenna Öshu; þau eru að vopna hana. Þau eru að hjálpa henni að smíða hráar, sársaukafullar minningar sínar í þau hugmyndafræðilegu vopn sem hún mun þurfa til að heyja framtíðarbaráttu sína.